Günce Akpamuk & Onur Erem | BBC Türkçe

“Müttefik kuvvetlerin Türk topraklarını tahliye tarihi yaklaşırken Ankara’daki durum pek çok ihtimale hamile.”

Bu tabirler, İngiltere’nin İstanbul’daki yüksek komiseri Nevile Henderson’ın 25 Eylül 1923’te, Cumhuriyet‘in kurulmasına yaklaşık bir ay kala Dışişleri Bakanlığı’na gönderdiği mektupta yer alıyor.

Cumhuriyet‘in ilanının 100. yıldönümünde, İngiltere’deki arşivlerde bulunan devrin saklı evraklarını inceledik ve İngiltere’nin o günlerde yaşananları nasıl gördüğünü araştırdık.

5,5 yıl süren işgal sona ererken İngilizlerin Türkiye’ye dair yazışmalarında öne çıkan birden fazla mevzu var. Mustafa Kemal ve Cumhuriyet fikrine karşı olanlar, Musul sorunu, Osmanlı borçları, Bağdat Demiryolu, Türkiye’deki gayrimüslim azınlıklar ve göçmenler bunlardan sırf birkaçı.

Peki Ekim 1923’e gelindiğinde, İngilizler Türkiye’de idare biçiminin değişmesini bekliyor muydu?

‘Mustafa Kemal’in Cumhuriyetçi olduğunu uçan kuş biliyor’

1923’te Eylül’ün son günleri… İşgal güçlerinin İstanbul’dan çekilme tarihi yaklaşıyor. Mustafa Kemal, o günlerde yabancı basına verdiği röportajda Türkiye’nin Ankara merkezli demokratik bir Cumhuriyet olacağını söylüyor. Bu, Cumhuriyet tartışmalarının başlangıcı oluyor. İngiliz evraklarına nazaran bu kelamları memnuniyetle karşılamayanlar var.

Mustafa Kemal’in Cumhuriyetçi olduğu aslında Ulusal Mücadele’nin başından beri biliniyor.

BBC Türkçe ’nin sorularını yanıtlayan Doç. Dr. Ahmet Kuyaş, 1919 ilkbaharında, Anadolu’ya gideceği sıralarda yazılan bir İngiliz istihbarat raporunda Mustafa Kemal Paşa’dan “Cumhuriyetçi bir general” diye bahsedildiğini hatırlatıyor:

“1919 Temmuz’unda Erzurum’dayken de o ve etrafındaki birtakım bireylerin tercihlerinin Cumhuriyet olduğunu uçan kuş bile duymuş vaziyette. Mondros Bırakışması’nın öngörüldüğü bir kadro şartların yeterli uygulanıp uygulanmadığını denetlemek üzere Erzurum’da bulunan İngiliz Dışişleri Bakanı Lord Curzon’ın yeğeni Yarbay Rawlinson, yıl sonuna hakikat Londra’ya gittiğinde ‘Mustafa Kemal ve arkadaşları Cumhuriyet kurmak istiyorlar’ diyor”.

Özellikle 1 Kasım 1922’de saltanatın kaldırılmasının akabinde Mustafa Kemal ve arkadaşlarının Cumhuriyetçi olduğunun bilindiğini söyleyen Kuyaş, işgal devletleri temsilcilerinin de bu durumdan haberdar olduğunu söz ediyor.

Ancak Cumhuriyet’in ne vakit ve ne halde ilan edilebileceğine dair bir ipucu yoktu.

‘Ülkenin isminin Türk Halk Devleti, Türk Halk Cumhuriyeti yahut Türkiye Cumhuriyeti olabileceği tartışılıyor’

İstanbul’daki yüksek komiserlik misyonunu 1922-1924 yılları ortasında yürüten Nevile Henderson, Eylül sonunda yazdığı mektupta, “Ülkenin isminin Türk Halk Devleti, Türk Halk Cumhuriyeti yahut Türkiye Cumhuriyeti olabileceği tartışılıyor” diyor.

Henderson’a nazaran Mustafa Kemal, “doğru vakti bulduğunda pratikteki iktidarını resmiyete dökeceği bir idare şeklini” kabul ettirmek istiyor. Yanlışsız vaktin ise işgal kuvvetlerinin İstanbul’dan çekilmesinden çabucak sonra olabileceğini düşünüyor.

Fakat Henderson’a nazaran, Mustafa Kemal’e ve idare formunun değişmesine karşı olanlar var.

Ahmet Kuyaş ise daha 1919’da Mustafa Kemal’le birebir gayretin içinde olmasına karşın Cumhuriyetçilerin karşısında saltanata ve halifeye bağlı devam etmek isteyenlerin olduğunu belirtiyor:

“Aynı günlerde (Temmuz 1919) Rauf Beyefendi (Orbay) babasının kendisine, ‘Osmanlı ailesinin başına bir şeyler gelirse git diğer bir Müslüman hükümdarın hizmetine gir’ dediğini söylüyor ve ‘Ben saltanat ve hilafete katiyetle bağlıyım’ diyor”.

İngiliz Dışişleri’nin Lozan görüşmeleri sırasında da, Meclis’teki görüş ayrılıklarına karşın Türkiye’nin nasıl olup da bir bütün halinde hareket edebildiğine şaşırdığını belirten Demirci, “Bunun çok kolay bir açıklaması var, ülke işgal altında. Siyasi görüş ayrılıklarını geri plana atıyorlar” diyor. Lakin Meclis tartışmalarında, zımnî oturumlarda Müdafaa-i Hukukçuların oluşturduğu Birinci Küme karşısında İkinci Kümenin çok sert muhalefet yaptığını, bilhassa Musul sıkıntısının Lozan’da çözülememesi nedeniyle “Bu bir sömürge barışı” diyenler olduğunu ekliyor.

Ancak bu durum Haziran 1923 seçimlerinden sonra kurulan İkinci Meclis’te değişiyor.

Demirci, “Mustafa Kemal ve arkadaşlarının fikirlerine sahip olan milletvekilleri Meclis’te daha yüklü olarak yer buluyorlar ve ondan sonra dönüşüm var” diyor ve ekliyor:

“İlk iş Lozan Barışı onaylanıyor, gerisinden Cumhuriyet ilan ediliyor. Muhalefet örgütlü bir biçimde Meclis dışında kalmış oluyor.”

Kuyaş da İkinci Meclis’e katılacakların birçoklarının Mustafa Kemal tarafından önerildiğini söz ederken “Ayrıca muhalefet kelamının kullanılması ne kadar hakikat bilemiyorum. Mustafa Kemal Paşa’nın Cumhuriyet ilan etmek istemesine karşı olanlar var. Ancak siyaset alanında tartışma konusu olan öteki birçok konuda Mustafa Kemal’in karşısında değiller” diyor.

İşgal tehlikesi geçince fikir ayrılıkları görünür oldu

İşgal sona ererken de idare biçimine dair bu farklı görüşler tekrar gündeme gelmeye başlıyor. Henderson mektubunda, Cumhuriyet’e karşı muhalefetin İstanbul’da ağırlaşabileceğini belirtiyor.

Ankara hükümetinde de zıt görüşler olduğunu belirten Henderson, kimi bakanların istifa edeceğini yazıyor.

Öte yandan İttihatçıların İzmir merkezli bir formda örgütlenerek muhalefet oluşturabileceğini aktarıyor:

“İttihatçıların önde gelen üyelerinden Dr. Nazım Beyefendi (Mehmed Nazım) kısa mühlet evvel İstanbul’a geldi ve eski bakanların yanı sıra Kemal Paşa’ya karşı harekete geçmeye hazır bireylerle görüştü.

“Eskiden İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin ateşli destekçilerinden olan Halife’nin, eski İstanbul hükümetinden önde gelen bireyler ve Kemal’e sadakatine eskisi kadar güvenilmeyecek Refet Paşa (Bele) üzere isimlerle bir ortaya gelmesi, İstanbul’da bir karşı-darbenin en azından niyet kademesinde olduğu manasına gelebilir.”

Prof. Sevtap Demirci’ye nazaran, “İngilizler her vakit ‘İstanbul’dan muhalefetin bir ‘kalkışma’ yapacağını ya da bir reaksiyon göstereceğini düşünüyordu:

“Bunda İstanbul basınının, Ankara’ya karşı olmasının ve sert bir üslupla eleştirmesinin tesiri vardı. Fakat muhalefetin güçlendiği tabirinin alandaki gerçeği yansıtmadığını düşünüyorum”

İngiliz istihbaratının bilhassa İstanbul merkezli olduğunu ve “İngilizlerin İstanbul’da Mustafa Kemal’in pek sevilmiyor olmasından etkilenmiş olabileceklerini” belirten Kuyaş, bu nedenle İngilizlerin Mustafa Kemal terslerinin arttığı istikametindeki tahlillerini “biraz abartılı” bulduğunu söylüyor.

‘Türkiye’de tıpkı anda iki hükümdara yer yok’

İngiliz yüksek komiser, Eylül sonunda yazdığı mektupta Mustafa Kemal’in bir nevi saltanat kurabileceğini de düşünüyor.

“Türklerin yeni sultanı manasına gelecek Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasından yeni bir hanedan oluşturulmasına kadar atılabilecek adımlar, Mustafa Kemal’in bugüne kadar yaptıklarının yanında daha kolay gözüküyor” formunda yazıyor ve Latife Hanım’la (Uşaklıgil) evliliğinden bir varis doğabileceğine dair haberler duyduğunu belirtiyor:

“Fakat Osmanlı hanedanının uğraş etmeden, kudretsiz bir halifeliğe razı olup olmayacağını bilmiyoruz.

“(Mustafa Kemal) İstanbul’daki Müttefik işgal güçleri çekilir çekilmez buraya büyük bir ordu göndererek kentte büyüdüğü gözlenen memnuniyetsizliğin tehlikeli bir noktaya ulaşmasını engellemek isteyecektir.

“Gelecekteki güç uğraşı sırf Osmanlılar ve Kemalistler ortasında değil, İstanbul ve Ankara ortasında da olacak. Türkiye’de tıpkı anda iki hükümdara yer yok.”

‘İslam dünyası onu tek başkan olarak görebilir’

Aynı günlerde İngiliz istihbaratçı Yarbay Francis R. Maunsell, İngiltere Dışişleri Bakanlığı’na gönderdiği mektupta “Mustafa Kemal, arkadaşlarıyla dolu millet meclisiyle, askeri diktatör olma yolunda bir ölçü yol kat etti fakat hala iktidarını garanti altına alamadı” diyor ve ülkedeki iç sıkıntıları aşmak için bir savaş başlatabileceğini söylüyor:

“Zor bir sorunu çözmenin en düzgün yolu olarak Mustafa Kemal tahminen Fransa ya da bize Suriye ya da Mezopotamya’da saldırabilir.

“Dahası bu, İslam üzerinde de bir hareket yaratabilir, Müslüman dünyası Gazi Mustafa Kemal’i İslam’ın kılıcını yönlendirmek, hatta halifelik unvanını üstlenmek için tek önder olarak görebilir.”

Bu iki evrak gösteriyor ki, Cumhuriyet fikrini de açıkça lisana getirmesinin akabinde İngilizler, Mustafa Kemal’in gücünü artırmak istediğini düşünüyor. Bu, Cumhuriyet fikriyle çelişiyor üzere görünebilir.

Ama o periyotta Meclis’in hem yasama hem de yürütmeden sorumlu olduğunu belirten Ahmet Kuyaş, “Bakanlar, Meclis’teki milletvekilleri ortasından, çoğunluk oyuyla tek tek seçiliyor” diyor. Cumhuriyet gelirse, kabineyi kuracak başbakanı, cumhurbaşkanı seçecekti.

Sevtap Demirci’nin anlatımıyla Mustafa Kemal, Meclis’in Rauf Bey’i başvekil seçmesinden rahatsız örneğin:

“Mustafa Kemal’in gönlünde yatan isimler onlar değil. Rahat çalışabileceği isimler değil. ‘Lozan’ı muvaffakiyetle sonuçlandıran İsmet Paşa (İnönü) değil de, Rauf Beyefendi nasıl seçiliyor?’ üzere bir sorgulama var gibi”.

İşgal kuvvetleri İstanbul’dan ayrılıyor

İşgal kuvvetlerinin 6 hafta süren İstanbul’dan ayrılma süreci de birebir periyotta, 2 Ekim 1923’te tamamlandı.

BBC Türkçe ’ye konuşan tarihçi Dr. Daniel-Joseph MacArthur-Seal, İstanbul’daki İngiliz, Fransız ve İtalyan generallerin, birlikleriyle Dolmabahçe Sarayı önünde düzenlenen merasimin akabinde kenti terk ettiğini söylüyor

Prof. Demirci, 4 Ekim günü General Şükrü Naili Paşa komutasındaki Türk birliklerinin Gebze’den yola çıkıp Bostancı’ya ulaşarak gece konakladıklarını anlatıyor:

“Ertesi gün Kadıköy üzerinden Haydarpaşa’ya geliyorlar. O geceyi de Haydarpaşa’da geçiriyorlar. Gerisinden Üsküdar’a yürüyorlar. Vapurla Gülhane’ye geçiyorlar. Gülhane’den Taksim’e kadar yürüyorlar ve meydanda bir merasim yapılıyor. Ondan sonra bir kısım birlikler Taşkışla’ya, bir kısım da Üsküdar’a yerleştiriliyorlar”.

Ankara ve İstanbul ortasında tansiyon artıyor

Türk ordusunun İstanbul’a girişinin, Türk basınında “İstanbul’un ikinci fethi” olarak işlendiğini belirten İngiliz Yüksek Komiser Henderson’ın yazdıklarına nazaran, o gün İstanbul’da yaşanan bir bağlantı sorunun Ankara-İstanbul tansiyonuna değişik bir örnek oluyor:

“Ankara Meclisi’nin İstanbul’daki kutlamalara gönderdiği 14 kişilik temsilci kümesinin gemiyle geleceği düşünülüyordu. Bu yüzden Haydarpaşa’ya indiklerinde kendilerini kimse karşılamadı.

“Gerekli ilgiyi görmemeleri Ankara’da sansasyon yarattı. Meclis’e 40 imzayla sunulan bir önergeyle sorumluların tespit edilip cezalandırılması istendi. Daha sonra 80 vekil daha dayanak verdi.

“Bu olay, Meclis’in değerine dair gösterilen hassasiyetin ve Ankara-İstanbul tansiyonunun enteresan bir örneği oldu.”

‘Ankara’da doğum sancıları var’

Henderson, işgal güçlerinin İstanbul’dan ayrıldığı gün İngiltere Dışişleri Bakanlığı’na yazdığı mektupta “Ankara’da doğum sancıları var. Anayasa konusunda farklı görüşler olsa da şimdi bir karara varılamadı” diyor ve ekliyor:

“Bir Cumhuriyet kurulması fikri genel olarak kabul görse de Mustafa Kemal’e muhalefet var”.

Henderson’a nazaran en büyük uyuşmazlıklardan biri, kabinenin nasıl atanacağıyla ilgiliydi. Birtakım vekiller Cumhurbaşkanı tarafından atanmasını savunurken kimileri da o periyot halihazırda olduğu üzere bu misyonun Meclis’te olmasını savunuyordu.

‘Türklerin İstanbul’da bir sefer daha hakimiyet kurmasından sonra başşehir eski yerine taşınabilir’

İşgal güçlerinin çekilmesinin akabinde başşehrin İstanbul mu yoksa Ankara mı olacağı konusu İngiltere’nin de gündemindeydi.

Henderson işgal güçleri ayrılırken yazdığı mektupta, “Türklerin İstanbul’da bir sefer daha hakimiyet kurmasından sonra başşehir eski yerine taşınabilir” diyordu.

En azından İngiltere’nin isteği bu taraftaydı. Zira başşehir Ankara olarak ilan edilirse, büyükelçiliklerin de bu kente taşınması gerekecekti.

Fakat Henderson’a nazaran bırakın bir büyükelçiye yaraşır bir konutu, Ankara’da sıradan bir konsolosluk çalışanının kalabileceği bir mesken bile yoktu.

Bu yüzden Fransızların “Türkler büyükelçilikleri Ankara’ya taşımak isterse ne yapacaksınız?” sorusuna İngilizler, “Ankara’nın neredeyse yırtıcı diyebileceğimiz medeniyetsizliği bunu imkansız kılıyor” cevabını vermişti.

Ankara’yı başşehir yapma fikri, İstanbul ile Meclis ortasındaki tansiyonu artırıyordu.

Ahmet Kuyaş, İstanbul’da bir yandan Ulusal Mücadele’nin muvaffakiyetle sonuçlanmış olmasından ötürü memnuniyet olduğunu, bir yandan bilhassa daha üst seviye etraflarda başşehrin Ankara olması tercihinden ötürü “küslük” olduğunu söz ediyor:

“Çünkü İstanbul’un başşehir olması demek, burada çalışan Avrupalıların ve bütün diplomasinin orada olması demek. Bunlar İstanbul’u iktisaden besliyor”.

Kuyaş, İstanbul’daki gerginlikte, o vakte kadar Ulusal Mücadele’ye katılmamış, İttihat ve Terakki’nin önde gelenlerinin de hala İstanbul’da hem siyasi açıdan hem iktisadi açıdan çok tesirli olmalarının tesiri olduğunu söz ediyor.

“Tüm bunlardan Mustafa Kemal’in neden 1927’ye kadar İstanbul’a gelmediğini de çıkarsamaya başlıyorsunuz. Fakat bu İstanbul’a has bir şey. Erzurum için, Kütahya için birebir şey geçerli değil”.

Sonunda 13 Ekim 1923’te Ankara başşehir olarak ilan ediliyor lakin Cumhuriyet konusunda uzlaşmazlık ise hâlâ devam ediyordu.

Yarın İngiliz zımnî dokümanlarında Ekim 1923 (2): İngilizler Ankara’da olup bitenleri nasıl öğreniyordu?