Anadolu Ajansı’nın Cumhuriyet’in 100. yıl dönümü hasebiyle hazırladığı “İşgalden Cumhuriyet’e giden yol” temalı üç kısımlık evrak haberin birinci kısmında Atatürk ve silah arkadaşlarının Samsun ve Amasya’daki çalışmaları anlatıldı.

Mondros Mütarekesi’nin 30 Ekim 1918’de imzalanmasından sonra yurdun işgal edilmesi üzerine Mustafa Kemal Paşa, 16 Mayıs 1919’da Bandırma Vapuru ile Dokuzuncu Ordu Kıtaları Müfettişi olarak 18 silah arkadaşıyla Samsun’a yanlışsız yola çıktı.

Mustafa Kemal Paşa ve silah arkadaşları, 19 Mayıs 1919’da sabah saatlerinde Tütün İskelesi’nden kente çıktı.

Samsunluların coşkulu merasimle karşıladığı Mustafa Kemal Paşa, kendisi ve arkadaşları için hazırlanan, bugün Gazi Müzesi olarak kullanılan iki katlı Mıntıka Palas Oteli’ne yerleşti.

Çalışmalarını Mıntıka Palas Oteli’nde sürdüren Mustafa Kemal Paşa, buyruğundaki valilikler ve kolordu komutanlıklarından bölgenin asayiş durumu hakkında bilgi aldı, Erzurum’daki 15. Kolordu Kumandanı Kazım Karabekir Paşa ile temas kurdu.

Mustafa Kemal Paşa, 25 Mayıs 1919’da kimi şikayetleri incelemek ve önlem almak hedefiyle karargahını Havza’ya nakletti.

Havza’da silah arkadaşlarıyla 12 Haziran 1919’a kadar kalan Mustafa Kemal Paşa, burada bugün Atatürk Meskeni Müzesi olan Mesudiye Oteli’nde konakladı.

Mustafa Kemal Atatürk, işgal devletlerine ve İstanbul hükümetinin olumsuz tavırlarına karşı birinci direniş hareketini Havza’da başlattı.

Mustafa Kemal Paşa, Havza’nın akabinde daha inançlı olan Amasya’ya geçmek için Amasya Müftüsü Hacı Tevfik Efendi’ye telgraf göndererek, kente gelmek istediğini bildirdi.

Hacı Tevfik Efendi’den “Amasya halkı vatan, din ve devlet yolunda çaba edenleri bağrına basmakla müftehir olacaktır (övünç duyacaktır)” karşılığını alan Büyük Lider, 12 Haziran 1919’da kentin girişinde Hacı Tevfik Efendi ve vatandaşlar tarafından karşılandı.

Amasya Saraydüzü Kışlası’nda Mustafa Kemal Paşa ve silah arkadaşlarının iştirakiyle Amasya Genelgesi görüşmeleri, 21 Haziran 1919’da başladı. Sonraki sabaha kadar devam eden görüşmelerin akabinde bütün dünyaya vatanın bütünlüğünün ve milletin istiklalinin amaçlandığı, yüksek sesle duyuruldu.

“Milletin istiklalini yeniden milletin azim ve kararı kurtaracaktır” vurgusu, alınan bütün kararların özeti ve bağımsızlığa giden yolun başlangıcı oldu.

Büyük Başkan Mustafa Kemal Atatürk’ün Ulusal Mücadele’yi başlattığı Samsun ve ulusun kurtuluşu için kıymetli kararların alındığı Amasya’nın Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuna giden yolda değerli yeri bulunuyor.

Samsun’daki Bandırma Gemisi ve Ulusal Gayret Açık Hava Müzesi, Gazi Müzesi ve Havza Atatürk Konutu Müzesi ile Amasya’daki Saraydüzü Kışla Binası Ulusal Uğraş Müzesi, Cumhuriyet’in 100. yılı hasebiyle AA takımınca dron ve FPV dron ile görüntülendi.

Samsun’da bulunan Bandırma Gemisi ve Ulusal Gayret Açık Hava Müzesi’ndeki Bandırma Gemisi’nin replikası, geminin orijinaliyle birebir aynı ölçülerde yapıldı.

Gemide Mustafa Kemal Paşa ve silah arkadaşlarının bir toplantı anı canlandırılıyor. Toplantı masasının üzerinde ise ceylan derisine işlenmiş 1910 yılına ilişkin Karadeniz haritası bulunuyor.

Gemide Atatürk’ün doğum gününü 19 Mayıs olarak kabul ettiğine dair dokümanın sureti, Lozan Barış Antlaşması’nın 1923 yılı Osmanlıca orjinal baskısı, vazife talimatnamesi, İngiliz vizesi, Havza, Amasya, Erzurum seyahatlerine dair kıymetli vesikalar sergileniyor.

Sergi salonunda Atatürk’e ilişkin yepyeni Belçika üretimi beylik tabancası, giydiği kıyafetlerin replikaları, Atatürk’ün vefatının Samsun basınında yansımaları ile vefat raporunun ve vasiyetnamesinin sureti de yer alıyor.

Tütün İskelesi, Mustafa Kemal Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı’nı başlatmak için Samsun’a birinci adımını attığı yer. Burada Atatürk ve 18 silah arkadaşının balmumu heykeli bulunuyor.

Atatürk’ün Samsun’a çıktığında kaldığı Mıntıka Palas Oteli, 12 Haziran 1926’da Samsun halkı ismine Mustafa Kemal Atatürk’e armağan edildi.

1939’da Samsun Belediyesi sorumluluğuna verilen bina, 1997’de Kültür ve Turizm Bakanlığına devredilerek Gazi Müzesi olarak hizmet vermeye başladı.

İki katlı müze binasının alt katında Atatürk’e ilişkin silah ve giysilerin yer aldığı kısmın duvarlarında 1919 yılından Cumhuriyet’in ilanına kadar geçen periyodu yansıtan fotoğraflar sergileniyor.

Müzenin girişindeki seramik rölyef, Atatürk’ün 1919’da Samsun’a çıkışını simgeliyor. Müzenin ikinci katında da Atatürk’e ilişkin eşyalar ile Atatürk ve 18 silah arkadaşının bal mumu heykelleri bulunuyor.

Üst kattaki öbür kısımlarda ise Atatürk’ün kaldığında kullandığı dinlenme, yatak ve çalışma odalarıyla banyo yer alıyor.

Atatürk’ün Ulusal Mücadele’nin birinci meşalesini yaktığı periyotta karargah olarak kullandığı Mesudiye Oteli, bugün Havza Atatürk Konutu Müzesi olarak ziyarete açık tutuluyor.

Burada Havza’da bulunduğu müddette yaptığı yazışmalar ile Türkiye Cumhuriyeti için yaptırılmış birinci Cumhurbaşkanlığı forsu, çalışma odasında sergileniyor.
Müzede Atatürk’ün kullandığı eşyaların benzerleri de bulunuyor.

Milli Mücadele’nin yol haritasını belirleyen evrak özelliğini taşıyan Amasya Genelgesi’nin tartışılıp hazırlandığı Saraydüzü Kışlası, Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşlarına Amasya’da kaldıkları sürece mesken sahipliği yaptı.

Amasya Genelgesi’nin 22 Haziran 1919’da açıklandığı Saraydüzü Kışlası binası, bölgede yaşanan doğal afetlerin tesiriyle 1935’te kısmen, 1944’te ise büsbütün yıkıldı.

Atatürk’ün Amasya’ya geldiğinde 10 gün konakladığı, Amasya Genelgesi’nin kaleme alındığı yer olan Saraydüzü Kışla Binası Ulusal Çaba Müzesi, tarihi değeri gözetilerek aslına uygun biçimde 2007’de Yeşilırmak kıyısında tekrar inşa edildi.

Cumhuriyet periyoduna ilişkin eserler ve birtakım evrakların sergilendiği bina, günümüzde çeşitli aktifliklerin düzenlendiği kültür merkezi olarak da kullanılıyor.

Binadaki müzede Mustafa Kemal Atatürk’ün Amasya’ya gelişi ve karşılanma anı, 12 bal mumu heykelle canlandırılıyor.

Daha evvel Sultan II. Bayezid Külliyesi’nde hizmet veren Vilayet Halk Kütüphanesi de 2022’de buraya taşındı.

Ondokuz Mayıs Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Tarih Kısmı Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Ana Bilim Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Fahri Sakal, AA muhabirine, çoğunluğu kurmay subay olan Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşlarının İstanbul’dan Samsun’a asayişi sağlamak için değil, Ulusal Mücadele’yi başlatmak gayesiyle geldiklerini söyledi.

Atatürk’ün o devirdeki rütbesinin tuğgeneral düzeyinde olduğunu anlatan Sakal, “Amaçları asayişi sağlamak olsa Mustafa Kemal’in yanında tahminen bir kurmay subay olurdu, tahminen hiç olmazdı. Bir subayı Samsun ve yöresine gönderme fikri, İngilizlerin tehditleri üzerine başladı. Mondros’un 7. hususunun uygulanmasına, yani İngilizlerin yöreyi işgaline meydan vermemek için buraya bir subay gönderme kararı veriliyor.” dedi.

Sakal, 1919 yılında Osmanlı’nın Samsun’daki askeri birliğinin zayıf olduğuna dikkati çekerek, şöyle devam etti:

“Mustafa Kemal Paşa buraya geliyor. Yanındaki subaylarla Mıntıka Palas Oteli’ne geçiyor. Evvel sağın solun keşfini yapıyor, halktan gelenler oluyor. Paşa, etraftaki tesirli bireylerin kimini ziyaret ederek, kimini yanına davet ederek görüş alışverişinde bulunuyor lakin burada Ulusal Mücadele’yi başlatma manasında rastgele bir işaret vermedi. Burada 6 gün kaldı. Sonra gittiği Havza’da Ulusal Mücadele’ye hazırlığın adımlarını atmaya başladılar.”

Mustafa Kemal Paşa’nın İstanbul’dan yola çıkmadan Fevzi Paşa ve Cevat Paşa ile görüştüğünü anlatan Sakal, şunları kaydetti:

– Ulusal Mücadele’yi organize etmek için kararlar almıştı o iki paşa ve bunu Mustafa Kemal Paşa’ya söylediler. Üçüncü adım ise Havza’da atıldı. Nedir o? Yurt sathındaki sivil, asker kişi ve kurumlara, işgaller karşısında direnilmesi, vatanın düşmanın insafına bırakılmaması, bu bahiste gerekenlerin yapılması, ilgililerin birbiriyle irtibat kurması ve fevri hareket etmeden her yörenin ve vatanın savunulması gerektiğine dair telgraflar gönderildi.

– İstanbul’dakilerden sonra Anadolu’daki birinci hareket, Ulusal Çaba daveti üzere lakin bireylere bu. Bunun genele yayılması Amasya Tamimi (Genelgesi) ile oldu, ‘Vatanın bütünlüğü ve milletin istiklali tehlikededir’ diye. İstanbul’daki hükümetin işgal altında, bir şey yapamaz, aciz durumda olduğunu hatırlattıktan sonra, ‘Milletin istiklalini ve istikbalini milletin kendi azim ve kararı kurtaracaktır’ formunda. Ulusal Mücadele’nin Türk ve dünya kamuoyuna ilanı Amasya Tamimi ile yapılmış oluyor.

Sakal, Erzurum ve Sivas kongreleri ile Ulusal Mücadele’nin adımlarının tamamlandığını, daha sonra Kurtuluş Savaşı’nın başlatıldığını kelamlarına ekledi. (AA)