1 – Laikliğin çıkış noktasıyla, bugün geldiği noktayı nasıl değerlendirirsiniz?

Türkiye’de laiklik erken Cumhuriyet devrindeki devlet inşaasının temel taşını oluşturur. Hukuk ve eğitimdeki laikleşme de bunun değerli bir kesimidir. Günümüzde Türkiye, anayasasına nazaran hâlâ laik bir devlet. Lakin eğitim alanında dinin tesirinin giderek artmasını ve öğretilerin kimi vakit bilimle çelişir ve hatta hengameli hale getirilmesini ben cumhuriyetin eğitimdeki akılcı duruşundan uzaklaşma olarak görüyorum. Toplumda son periyotta artarak devam eden şeriat tartışmalarını ya da muhtemel yeni bir anayasada laiklik konusunun ne halde ele alınabileceği sorularını da epeyce sıkıntılı ve tıpkı vakitte hayati görüyorum.

2 – Laiklik coğrafyalara nazaran farklı algılanıyor mu? Türkiye’de laikliğin uygulanışını hangi ülkeye benzetirsiniz?

Sadece coğrafyalardaki uygulamalara ve algılamalara nazaran değil, akademik yazındaki teorik tartışmalara nazaran de farklılaşıyor. Örneğin, biraz evvel bahsettiğim laiklik sorunu devletin hukukî çerçevesinin dini değil, dünyevi düsturlara nazaran düzenlenmesiyle ilgiliydi. Bu hususta çokça bilinen tabirle ‘dinin devlet işleri’nde daha faal olmaya başladığını ve tartışmaların yaşandığını belirttim. Fakat, bir gün bir kitap ya da bir gazete makalesinde, “Türk toplumu sekülerleşiyor” üzere başlıklar da görebilirsiniz. Bu önermenin ampirik doğruluğu bir tarafa, teorik olarak ne anlatmaya çalıştığı da bizim burada kastettiğimiz laiklikten farklı. Daha açık bir sözle, burada kelam konusu sekülerleşme, kâh “toplumun dinden uzaklaşması” yani dünyevileşmesi kâh “bireysel olarak din ve vicdan özgürlüğünün” uygulanabilmesi üzere farklı manalara gelebiliyor. Her coğrafyanın, her literatürün farklı bir tarifi ve önermesi olabiliyor ve bunlar aslında bazen birbirinin yerine yanlış bir biçimde kullanılabiliyor. Hangi ülkeye benzediğine gelince: Cumhuriyet yönetiminin getirdiği laiklik çoğunlukla Fransız tipine benziyor. Dinin devlet işlerinden daha sıkı bir biçimde ayrımına ve devletin hukuk sisteminin dinden arındırılmasına dayandırılıyor. Lakin şöyle bir ayrım da yapmak lazım. Bugüne kadar Türkiye örneği tartışılırken genelde daima Fransız tipi laiklikle Britanya tipi demokratik sekülerizm ortasındaki farka vurgu yapılır ve Türkiye’nin daha çok Fransız tipine benzediği söylenirdi. Bu kısmen hakikat olmakla birlikte, Fransa’nın laikliğinin tarihî gelişim çizgisine bakıldığında, içinde katı bir “ruhban/din sınıfı” tersliği olduğu görülür. Türkiye’de ise devlet laikliğini oluştururken Diyanet İşleri aracılığıyla dini alanı denetim etmeye çalışma yoluna gitmiştir. Bugün devlet imamlara maaş ödemektedir. Elhasıl, bu benzerlikler içinde de nüansları ve farklılıkları bilmek gerekir. Türk tipi laiklik tarifinin bir gerçekliği var yani.

Doç. Dr. Hazal Papuççular

3 – Laiklik eden savunulmalı?

Öncelikle, eşitlik için savunulmalı. Bu söylediğim, farklı dini görüşe sahip olanlar ortasındaki tüzel eşitlik, inananla inanmayan ortasındaki eşitlik ve bayan ile erkek ortasındaki eşitlik için elzem görünüyor. Bilhassa bayanlar için şunu söyleyebilirim ki, hukuk ve eğitim sisteminin dinileşmesinden bayanların en ufak bir yararı olamaz. Hülasa ben laik bir tertip olmadan demokratik bir tertibin de olabileceğini düşünmüyorum.

AKP, dine refanslı hayat dayatıyor, laikliği yok sayıyor

4 – Laiklik bayanlar için neden kıymetli?

Laiklik unsuru ülkemizde demokrasinin ve insan haklarının, bilhassa bayan haklarının teminatıdır. Bayan erkek eşitliği, demokrasinin temel kriteridir. AKP bloku eğitimden iktisada, aileden siyasete, hayatın her alanında dine referanslı bir ömür biçimi dayatmakta ve laiklik unsuru yok sayılmaktadır. Özgür niyetin, demokrasinin ve bayan haklarının teminatı olan laikliğin korunmasına, ömrün her alanında aklın, bilimin önderliğinin kabul edilmesine her vakitten çok gereksinim vardır.

Av. Selin Nakıpoğlu Eşik Platformu Üyesi Laiklik Meclisi Üyesi

5 – Bugün hukuken laikliğe karşı hangi hareketlere göz yumuluyor?

Son vakitlerde gerek başta Ulusal Eğitim Bakanlığı olmak üzere hükümet bünyesinde artan dinci gerici düzenlemeler gerekse hilafet davetleriyle artan laiklik ve Cumhuriyet aksisi faaliyetler ve telaffuzlar siyasal AKP blokunun yerleştirmeye çalıştığı rejimin niteliklerini ortaya koymaktadır. Bir küme insan Anadolu Adliye’sinin içinde “Şeriat istiyoruz” diye bağırdı. Zira müsaade edildi. İstanbul Adliyesi’nin kapısında da tıpkı formda. Zira yapabiliyorlar, hükümet onlara alan açıyor. Karanlık odakların hayatlarımızı cendereye almaya çalıştığını görüyoruz. Yalnızca 2023 yılında laiklik tersi o kadar çok hadise oldu ki… Birkaç örnek… Toplumsal Doku Vakfı Lideri Nurettin Yıldız, “Dayak yiyen bayan şükretsin” diye açıklama yapabildi. İsmailağa Cemaati’ne bağlı Hiranur Vakfı’nda çocuğa cinsel istismar skandalına ait davada 6 yaşındaki H.K.G’nin kemik yaşının büyük gösterilmesi için sahtecilik yaptığı gerekçesiyle hakkında mahpus cezası istenen iç hastalıklar uzmanı Becerikli Orhan Beker’in 15 Haziran’da yurt dışına kaçtığı tespit edildi. İddianamede, H. K. G.’nin yaşının büyütülmesinden sonra Kadir İstekli’nin “Bir çıkış yolu bulduk da kurtulduk, Allah yardım etti” dediğine yönelik tabiri yer aldı. Aile ve Toplumsal Hizmetler Bakanı Derya Yanık, Menzil tarikatının Kâhta’daki köyünde 1100 çocuğun kaldığını açıklamasını “Aileler, çocuklarını diledikleri yerde bulundurabilirler. Karışacak halimiz yok” diyerek savundu. Laiklik Meclisi’nin 2023 Laiklik İhlalleri Raporu’nu okumanızı öneririm.

“Laiklik, yalnız din ve dünya işlerinin ayrılması demek değildir. Tüm yurttaşların vicdan, ibadet ve din özgürlüğü de demektir.”

Seküler dindarlık pek mümkündür

6 – Laiklik ve din alakasını anlatır mısınız? Hem laik hem dindar olunur mu?

Kanımca, laiklik siyasi manada bizatihi ‘din’den çok, ‘devlet’le ilgili bir kavramsal içeriğe sahiptir. Bu söz şu biçimde açımlanabilir: Laiklik, devletin ‘iktidar ve din ilişkileri’ açısından makul bir biçimleniş sistemidir. Laik sistemde, siyasi iktidar ve devlet erkinin din işlerine burnunu sokmaması gerekir. Münasebetiyle bir dinî inanca sahip olmak ya da olmamak devlet nezdinde tümden bireyin vicdani tercih ve tasarrufuna bağlı bir sorun olarak değerlendirilmelidir. Diğer bir deyişle, dinî inanca bağlanıp bağlanmamak ve bu inanca uygun davranıp davranmamak, laik sistemde devleti ilgilendiren bir mevzu değildir. Zira bu sistemde devlet dinî asıllardan bağımsız olarak tesis edilir; haliyle devlet sistemini işleten yasalar ve başka türel kurallar aklın ve bilimin rehberliğinde toplumun ihtiyaçları ve çağın gerçekliklerine uygun halde düzenlenir. Siyasi açıdan laiklik bireyle değil, devlet nizamıyla ilgili olduğuna nazaran “hem laik hem dindar olunur mu?” formundaki bir soru, “Devlet hem laik hem dindar olur mu?” halinde oksimoron bir yapıya evrilir ve bu türlü tuhaf bir soruya yanıt olarak, “Devlet hem laik hem dindar (teokratik) olamaz” denilebilir. Meğer laik bir devlet nizamında birey pekâlâ dindar olabilir; zira laiklik baştan beri tabir edildiği üzere bireyle ilgili değil, devlet ve siyasi düzenle ilgilidir. Birey laik bir devletin vatandaşı olarak vicdani kanaatine nazaran dilediği inancı benimseyebilir ve o inanca uygun bir dindar kimlik geliştirebilir. Mamafih, laiklik felsefi açıdan ele alındığında, durum değişir. Çünkü felsefi açıdan laiklik, inanç yerine aklın egemenliğinin kabul edilmesi olarak tanım edilir. Bu türlü bir tanım çerçevesinde ve ferdi düzlemde bir insanın hem laik hem dindar olması pek mümkün olmasa gerektir. Bununla birlikte, bireyin kurumsal dinden ve dinî ortodoksiden uzak durarak, hatta seküler bir dünya görüşüne sahip olarak, müesses dinî inançlarla sınanamayacak birtakım manevi ve moral pahalara bağlı bir dindarlık geliştirmesi de mümkün ve mümkündür. Hasebiyle, her ne kadar oksimoron üzere görünse de “seküler dindarlık” benim nazarımda pek mümkündür. Dahası, seküler dindarlık, bilhassa de günümüz Türkiye’sinde olduğu üzere kurumsal din ve dinî kıymetlerin “siyasal İslamcı” namıyla bilinen takımların iktidar becerileri sayesinde adeta çürütüldüğü bir toplumsal vasatta çok da gereksinim duyulan bir şey olarak görülebilir.

PROF. Dr. Mustafa Öztürk/ İlahiyatçı

7 – Peki şer-i kararlar?

İslam dinindeki pek çok kararın toplumsal sistem ve hukuk alanıyla direkt alakalı olmasından dolayı denebilir ki Müslüman bir toplumda devlet laik olabilir ve ama bu durumda birey kendi dindarlığına uygun bir hayat kuramayabilir. Zira İslam şeriatındaki pek çok karar kamusal alanla ilgilidir; hasebiyle birey gerçek manada dindar bir hayat kurabilmesi için kamusal alanın da şer’î kararlara nazaran tanzim edilmesi gerekir. Velhasıl, İslam, kişi ile İlah ortasında sıkıştırılması mümkün olmayan bir dindir… Bu türlü bir beklenen itiraza karşı benim vereceğim karşılık şudur: Toplumsal tertip ve hukuk alanıyla ilgili şer’î kararlar ‘evrensel’ ve ‘tarih-üstü’ bir karaktere sahip değildir. Daha açık biçimde söz etmem gerekirse, Kur’an’ın toplumsal sistem ve hukuk alanıyla ilgili kararlarının çabucak hepsi Hz. Muhammed ve çağdaşlarının yaşadıkları periyodun toplumsal gerçekliğiyle hudutlu bir fonksiyona sahiptir. Kaldı ki kelam konusu kararların yaklaşık yüzde 80’lik kısmı İslam öncesi Arap toplumundaki uygulamaların devamı niteliğindedir. Öte yandan, İslamiyet’in birinci asırlarından itibaren kamu otoritesinin bilhassa kamu hukuku alanında düzenlemeler yapma geleneğinin mevcut olduğu da bilinmektedir. Genel isimlendirmeyle ‘siyaset-i şer’iyye’, Osmanlılar devrindeki isimlendirmeyle “örf-i sultani/padişahi” diye bilinen bu gelenek aslında laik ve seküler karakterli alternatif bir hukuk tertibidir. Cengiz Yasası’ndan mülhem olduğunda hiç kuşku bulunmayan bu ikinci şeriat, akla dayalı ve seküler karakterli olması üzere özellikleri bir yana, toplumsal akışkanlık ve dinamik hayatın ürettiği problemler ve gereksinimler karşısında dinî şeriatın etkisiz ve çaresiz kalmasından dolayı zuhur etmiştir. Hasılı, İslam tarihindeki “siyaset-i şer’iyye” geleneği bilindik şeriattaki kararların “tarih-üstü” değil, “tarihsel” karakterli olduğunu manaya konusunda kâfi bir fikir verir. Münasebetiyle, “İslam şeriatının kamusal alanla ilgili pek çok talebi var; gerçek dindarlık lakin bu taleplerin devlet tarafından karşılanması ve uygulanmasıyla mümkün olur” halindeki itiraz, ciddiye alınmaması gereken bir itirazdır.

8 – Laiklik neden değerlidir?

Laiklik, her şeyden evvel, muhakkak bir inanca mensup insanların kahir ekseriyeti oluşturduğu bir toplumda o inancın kurallarına bağlı olarak yaşamak istemeyen insanların rahat nefes alarak yaşama haklarını garanti altına alan bir sistem olduğu için kıymetlidir. Çünkü bir insanın aşikâr bir inanca bağlı yaşama hakkı ve özgürlüğü olduğu kadar, öbür bir insanın da o inançtan bağımsız olarak yaşama hakkı ve özgürlüğü olmalıdır. Sözgelimi, ben ne kadar bir Müslüman olarak yaşama hakkına sahip isem, bir diğeri da rastgele bir din ve inanca bağlı olmaksızın yaşama hak ve özgürlüğüne o nispette sahip olmalıdır. Fakat siz devlet ve kamu alanında -tıpkı bugünkü Afganistan, Suudi Arabistan ve İran’da görüldüğü üzere- İslam şeriatındaki kararların temel alındığı bir tertipte lakin zindan hayatı yaşar ve bütün bir hayatı mecburî ‘takiyye’ stratejisiyle tamamıyla bir ıstırap olarak tamamlarsınız.

9 – Sizce bugün Türkiye’de muhafazakârlar laikliği gerçek anlıyor mu?

Türkiye’de muhafazakârların başta laiklik olmak üzere sekülerlik, cumhuriyet, Atatürk prensip ve inkılapları üzere hususların hiçbirini sağlıklı bilgi, niyet, entelektüel birikim ve donanıma sahip bir formda anladıkları kanaatinde değilim. Daha açık ve acı biçimde söylemem gerekirse, muhafazakârların bütün bu mevzularla ilgili genel algı ve anlayış çerçevesi, geçmişte Kadir Mısıroğlu, bugün Şevki Yılmaz ve Halil Konakçı üzere manipülatör tesir casuslarının “gazına gelerek” oluşmaktadır. Bu yüzden, muhafazakâr çevrelerin laiklik, sekülerlik ve cumhuriyet üzere kavramlarla ilgili görüş ve fikirlerini ciddiye alıp entelektüel bir tartışma konusu yapmak, en azından benim için gereksiz bir uğraş ve basbayağı vakit kaybıdır. Kaldı ki muhafazakârlık, Tanıl Bora’nın çok hoş tanımlamasıyla, Türk sağının gaz halidir. Muhafazakârlıkla hısım olan milliyetçilik Türk sağının katı hali, İslamcılık ise sıvı ya da cıvık halidir. Hasılı, muhafazakârlık sahiden de bir gaz ve havadır.

10 – Pekala laikler laikliği gerçek anlıyor mu?

Türkiye’de laik çevrelerin de Kadir Mısıroğlu ve Şevki Yılmaz muadili manipülatör tesir casusları var. Hasebiyle laiklerin de laiklik konusunu yanlışsız düzgün ve sağlıklı biçimde anladıkları ve anlamak istedikleri kanaatinde değilim. Hali hazırdaki siyasi iktidarın en güçlü besin kaynağı ve vitamini olan “kutuplaştırma” siyasetinin yarattığı yüksel tansiyon de dikkate alındığında hem muhafazakâr çevrelerin hem laik ve seküler bölümlerin laiklik problemini gerçek anlayabileceklerinden yana da ümitsizim. Tanzimat’tan bu yana devam eden ve Cumhuriyet devriyle birlikte gittikçe sertleşen bu kutuplaşma ne yazık ki çok uzun yıllar bu türlü sürüp gidecek, bu ortada her iki kesitin içinde ender rastlanan sağduyulu, demokrat, özgürlükçü bir avuç insan kümesi ise bu lanet muhtemel kutuplaşma ve dalaşma karşısında maalesef uğuna uğuna ömür tüketecektir.